اجتناب مالیاتی و کیفیت حسابرسی با تأکید بر نقش محافظه‌کاری مدیریت: شواهدی از داده‌کاوی مؤلفه‌های اثرگذار

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار حسابداری، گروه حسابداری، دانشکده مهندسی صنایع و مدیریت، دانشگاه صنعتی شاهرود، شاهرود، ایران.

2 استادیار مدیریت مالی، گروه مدیریت، اقتصاد و حسابداری، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه گلستان، گرگان، ایران.

10.48308/jfmp.2026.243053.1567

چکیده

مقدمه: تئوری نمایندگی، رفتارهای فرصت‌طلبانه مدیران از جمله اجتناب مالیاتی را ناشی از تضاد منافع با سهامداران می‌داند. در مقابل، تئوری علامت‌دهی، انتخاب حسابرسان باکیفیت را راهکاری برای ارسال سیگنال شفافیت به بازار سرمایه معرفی می‌کند. در این میان، محافظه‌کاری مدیریتی به عنوان ساز و کاری راهبری شرکتی می‌تواند هزینه‌های نمایندگی را کاهش داده و رفتارهای فرصت‌طلبانه را تعدیل نماید. با توجه به اهمیت درآمدهای مالیاتی در اقتصاد ایران و نقش کیفیت حسابرسی در شفافیت اطلاعات مالی، این پژوهش به بررسی نقش میانجی‌گر محافظه‌کاری در رابطه بین اجتناب مالیاتی و کیفیت حسابرسی می‌پردازد. پژوهش‌های پیشین عمدتاً اثر اجتناب مالیاتی بر بازده و سودآوری شرکت‌ها را بررسی کرده‌اند، اما ارتباط بین اجتناب مالیاتی و کیفیت حسابرسی با نقش میانجی محافظه‌کاری مدیریتی در بورس اوراق بهادار ایران تاکنون مورد بررسی قرار نگرفته است. این مطالعه با بررسی این موضوع که آیا محافظه‌کاری می‌تواند پیوند بین اجتناب مالیاتی و کیفیت حسابرسی را تعدیل کند، به ادبیات پژوهش می‌افزاید. بدین منظور، دو فرضیه مبتنی بر مبانی نظری تدوین و آزمون شده است: فرضیه اول رابطه معنادار بین اجتناب مالیاتی و کیفیت حسابرسی و فرضیه دوم نقش تعدیل‌گری محافظه‌کاری مدیریتی را مورد آزمون قرار می‌دهد. روش: این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، کمی است و به بررسی رابطه بین اجتناب مالیاتی و کیفیت حسابرسی با تأکید بر نقش تعدیل‌کننده محافظه‌کاری مدیریتی می‌پردازد. جامعه آماری شامل کلیه شرکت‌های غیرمالی پذیرفته‌ شده در بورس اوراق بهادار تهران طی دوره زمانی ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۳ است. به ‌جای استفاده از روش‌های نمونه‌گیری متداول، از روش غربال‌گری مبتنی بر معیار استفاده شد تا تمامی شرکت‌های واجد شرایط در مطالعه لحاظ شوند. شرکت‌هایی که شرایط ورود به پژوهش را نداشتند، به‌ صورت نظام‌مند حذف شدند. در نهایت، نمونه نهایی شامل ۱۳۶ شرکت بود که کلیه شرایط پژوهش را در طول دوره مورد بررسی دارا بودند. تجزیه‌ و تحلیل داده‌ها با استفاده از ترکیبی از روش‌های آماری و داده‌کاوی انجام شد. آمار توصیفی با استفاده از نرم‌افزار SPSS نسخه ۲۴ محاسبه گردید. برای آزمون فرضیه‌های پژوهش، مدل‌های رگرسیون چندمتغیره با استفاده از نرم‌افزار Eviews نسخه ۱۲ برآورد شدند. همچنین، به‌منظور افزایش استحکام نتایج و بررسی روابط غیرخطی احتمالی بین متغیرها، از مدل داده‌کاوی درخت تصمیم با استفاده از نرم‌افزار SPSS Modeler نسخه ۱۸ به ‌عنوان روش مکمل استفاده شد. یافته‌ها: یافته‌های این پژوهش نشان ‌دهنده وجود رابطه منفی و معنادار آماری بین اجتناب مالیاتی و کیفیت حسابرسی است؛ به این معنا که افزایش سطح اجتناب مالیاتی شرکت‌ها با کاهش کیفیت حسابرسی همراه است. نتایج تحلیل‌های تکمیلی حاکی از آن است که محافظه‌کاری مدیریتی نقش تعدیل‌کننده معناداری در رابطه بین اجتناب مالیاتی و کیفیت حسابرسی ایفا می‌کند؛ به‌گونه‌ای که محافظه‌کاری مدیریتی این رابطه منفی را کاهش داده و آن را تعدیل می‌کند. همچنین، نتایج حاصل از مدل داده‌کاوی درخت تصمیم، اثر اجتناب مالیاتی بر کیفیت حسابرسی را تأیید کرده و نشان می‌دهد که اندازه شرکت و محافظه‌کاری مدیریتی، بیشترین تأثیر را بر کیفیت حسابرسی شرکت‌های مورد بررسی دارند. نتیجه‌گیری: نتایج کلی پژوهش بیانگر وجود رابطه منفی و معنادار بین اجتناب مالیاتی و ابعاد مختلف کیفیت حسابرسی است. به‌ طور مشخص، سطوح بالاتر اجتناب مالیاتی با کاهش کیفیت حسابرسی همراه است و این امر نشان می‌دهد شرکت‌هایی که از راهبردهای تهاجمی اجتناب مالیاتی استفاده می‌کنند، معمولاً از کیفیت حسابرسی پایین‌تری برخوردارند. افزون بر این، محافظه‌کاری مدیریتی نقش تعدیل‌کننده معناداری در رابطه بین اجتناب مالیاتی و کیفیت حسابرسی ایفا می‌کند و وجود مدیریت محافظه‌کارانه، آثار منفی اجتناب مالیاتی بر کیفیت حسابرسی را کاهش می‌دهد. لازم به ذکر است که این اثر تعدیل‌گری بر رابطه بین اجتناب مالیاتی و دوره تصدی حسابرس معنادار نبوده است که می‌تواند ناشی از غلبه عوامل نهادی و نظارتی مانند الزامات چرخش حسابرس بر تمایلات مدیریت باشد. نتایج مدل داده‌کاوی درخت تصمیم نیز یافته‌های فوق را تأیید می‌کند. بر اساس این یافته‌ها، اندازه شرکت و محافظه‌کاری مدیریتی در تمامی معیارهای سنجش کیفیت حسابرسی به عنوان عوامل تعیین‌کننده و معنادار آماری شناسایی شده‌اند. همچنین متغیرهای اجتناب مالیاتی، اقلام تعهدی و بازده دارایی‌ها در اغلب موارد اثرات معنادار آماری بر کیفیت حسابرسی نشان داده‌اند. بر اساس یافته‌های این پژوهش، تقویت شفافیت و نظارت مالی و مالیاتی، بهره‌گیری از فناوری‌های پیشرفته مانند هوش مصنوعی در حسابرسی، بهبود استانداردهای گزارشگری و الزامات حاکمیت شرکتی، و ارتقای دانش فعالان بازار توصیه می‌شود. سرمایه‌گذاران نیز باید به رفتار مالیاتی شرکت‌ها، کیفیت حسابرسی و محافظه‌کاری مدیریتی توجه ویژه داشته باشند و از سرمایه‌گذاری در شرکت‌هایی که راهبردهای تهاجمی اجتناب مالیاتی را دنبال می‌کنند، اجتناب کنند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Tax Avoidance and Audit Quality with Emphasis on the Role of Management Conservatism: Evidence from Data Mining of Influencing Variables

نویسندگان [English]

  • Mohsen Lotfi 1
  • Afsaneh Delshad 2
1 Assistant Professor of Accounting, Department of Accounting, Faculty of Industrial Engineering and Management Shahrood, Shahrood University of Technology, Shahrood, Iran.
2 Assistant Professor of Financial Management, Department of Management, Economics and Accounting, Faculty of Humanities and Social Sciences, Golestan University, Gorgan, Iran.
چکیده [English]

Introduction: Agency theory attributes managers' opportunistic behaviors, including tax avoidance, to conflicts of interest with shareholders. In contrast, signaling theory introduces the selection of high-quality auditors as a mechanism to signal transparency to the capital market. Meanwhile, managerial conservatism, as a corporate governance mechanism, can reduce agency costs and moderate opportunistic behaviors. Given the importance of tax revenues in Iran's economy and the role of audit quality in financial information transparency, this study investigates the mediating role of conservatism in the relationship between tax avoidance and audit quality. Previous research has primarily examined the effect of tax avoidance on firms' returns and profitability, but the relationship between tax avoidance and audit quality with the mediating role of managerial conservatism in the Iranian Stock Exchange has not been investigated. This study contributes to the literature by examining whether conservatism can moderate the link between tax avoidance and audit quality. To this end, two hypotheses based on theoretical foundations were developed and tested: the first hypothesis examines the significant relationship between tax avoidance and audit quality, and the second hypothesis tests the moderating role of managerial conservatism. Method: This study is applied in terms of purpose and quantitative in nature, examining the relationship between tax avoidance and audit quality with an emphasis on the moderating role of managerial conservatism. The statistical population includes all non-financial companies listed on the Tehran Stock Exchange during the period from 2013 to 2024. Instead of conventional sampling methods, a criterion-based screening method was used to include all eligible companies in the study. Companies that did not meet the entry criteria were systematically excluded. Finally, the final sample consisted of 136 companies that met all research conditions during the study period. Data analysis was performed using a combination of statistical and data mining methods. Descriptive statistics were calculated using SPSS software version 24. To test the research hypotheses, multivariate regression models were estimated using Eviews software version 12. Furthermore, to enhance the robustness of the results and investigate possible nonlinear relationships between variables, the decision tree data mining model was used as a complementary method using SPSS Modeler software version 18. Findings: The findings of this study indicate a statistically significant negative relationship between tax avoidance and audit quality, meaning that an increase in the level of corporate tax avoidance is associated with a decrease in audit quality. The results of supplementary analyses indicate that managerial conservatism plays a significant moderating role in the relationship between tax avoidance and audit quality, such that managerial conservatism reduces and moderates this negative relationship. Furthermore, the results of the decision tree data mining model confirm the effect of tax avoidance on audit quality and indicate that firm size and managerial conservatism have the greatest impact on the audit quality of the examined companies. Conclusion: The overall results of the study indicate a significant negative relationship between tax avoidance and various dimensions of audit quality. Specifically, higher levels of tax avoidance are associated with reduced audit quality, indicating that companies employing aggressive tax avoidance strategies typically experience lower audit quality. Additionally, managerial conservatism plays a significant moderating role in the relationship between tax avoidance and audit quality, with conservative management reducing the negative effects of tax avoidance on audit quality. It should be noted that this moderating effect on the relationship between tax avoidance and auditor tenure was not significant, which may be due to the predominance of institutional and regulatory factors such as auditor rotation requirements over managerial tendencies. The results of the decision tree data mining model also confirm the above findings. Based on these findings, firm size and managerial conservatism were identified as determining and statistically significant factors in all audit quality measurement criteria. Furthermore, the variables of tax avoidance, accruals, and return on assets showed statistically significant effects on audit quality in most cases. Based on the findings of this study, strengthening financial and tax transparency and supervision, utilizing advanced technologies such as artificial intelligence in auditing, improving reporting standards and corporate governance requirements, and enhancing the knowledge of market participants are recommended. Investors should also pay special attention to companies' tax behavior, audit quality, and managerial conservatism, and avoid investing in companies that pursue aggressive tax avoidance strategies.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Audit Quality
  • Conservative Management
  • Management Characteristics
  • Tax Avoidance

مراجع

Aghaei Chadegani, A. (2011). Review of studies on audit quality. SSRN Electronic Journal.
Bani Mahd, B., Moradzadeh Fard, M., & Zainali, M. (2011). The effect of audit fee on auditor's opinion. Management Accounting, 5(4), 41-54. (In Persian).
Basu, S. (1997). The conservatism principle and the asymmetric timeliness of earnings. Journal of Accounting and Economics, 24(1), 3-37.
Che, L., Hope, O.K., & Langli, J.C. (2020). How Big-4 firms improve audit quality. Management Science, 66(10), 4552-4572.
DeAngelo, L.E. (1981). Auditor size and audit quality. Journal of Accounting and Economics, 3(3), 183-199.
Delshad, A. (2024). Investigating the effect of management characteristics on abnormal returns and specific stock returns of companies listed on the Tehran Stock Exchange. Journal of Investment Knowledge, 14(53), 309-345. (In Persian).
Delshad, A., Tehrani, R., & Mirlohi, S.M. (2019). Investigating the effect of capital markets on management characteristics with an emphasis on role of stock returns. Financial Research Journal, 21(3), 364-391. (In Persian).
Desai, M.A., & Dharmapala, D. (2009). Corporate tax avoidance and firm value. The Review of Economics and Statistics, 91(3), 537-546.
Fitrifiani, F., & Oktris, L. (2023). The effect of profitability, public ownership and fiscal loss compensation on tax avoidance moderated by audit quality. IJFMR International Journal for Multidisciplinary Research, 5(1).
Francis, J.R., & Yu, M.D. (2009). Big 4 office size and audit quality. The Accounting Review, 84(5), 1521-1552.
García-Blandón, J., Argilés-Bosch, J.M., & Ravenda, D. (2021). Tax avoidance and audit quality: Evidence from the USA and Spain. Journal of International Accounting, Auditing and Taxation, 43, 100382.
Hassas Yeganeh, Y., & Azinfar, K. (2010). Relationship between Audit Quality and Auditor Size, Accounting and Auditing Review, 17(3), 85-98. (In Persian).
Hosseini Safa, S., Fazli, S., Ghasemi, H., & Nassiri Aghdam, A. (2024). Foresight the business model of tax services providers. Journal of Tax Research, 32(62), 134-180. (In Persian).
Hsu, P.H., Moore, J.A., & Neubaum, D.O. (2018). Tax avoidance, financial experts on the audit committee, and business strategy. Journal of Business Finance & Accounting, 45(9-10), 1293-1321.
Kamarudin, K.A., Wan Ismail, W.A., Harymawan, I., & Mohamad Ariff, A. (2025). Audit firm tenure and corporate tax avoidance: Evidence spanning COVID-19 pandemic. Journal of Financial Crime, 32(1), 98-116.
Khajavi, S., & Kiamehr, M. (2015). The relation study of auditing quality and tax avoidance in listed companies of Tehran Stock Exchange. Journal of Tax Research, 23(26), 87-108. (In Persian).
Khan, M., & Watts, R. L. (2009). Estimation and empirical properties of a firm-year measure of accounting conservatism. Journal of Accounting and Economics, 48(2-3), 132-150.
Khodamipour, A., & Amininia, M. (2013). An investigation into the relationship between tax avoidance and cost of debt and the effect of institutional ownership on this relationship. Journal of Tax Research, 21(19), 135-156. (In Persian).
Khodadadi, H., & Tahmasabi, M.A. (2022). The mediating effect of independent auditor quality on the relationship between ownership structure and tax avoidance. Management and Accounting Research, 5(2), 60-81. (In Persian).
Laux, C., & Laux, V. (2023). Accounting conservatism and managerial information acquisition. Journal of Accounting and Economics, 76(1), 101630.
Lestari, N., & Nedya, S. (2019). The effect of audit quality on tax avoidance. In International Conference on Applied Science and Technology 2019-Social Sciences Track (iCASTSS 2019), 72-76.
Liu, W.P., Ma, M., Liu, Z., & So, C.Y. (2023). Auditor tax expertise and corporate tax avoidance: Evidence from Taiwan. Journal of Corporate Accounting & Finance, 34(3), 96-108.
Lubis, Y.C., Ummayro, N., & Sipahutar, T.T.U. (2022). Audit committee, company size, leverage and accounting conservatism on tax avoidance. Budapest International Research and Critics Institute Journal, 5(1), 2295-2304.
Mardessi, S. (2022). Audit committee and financial reporting quality: The moderating effect of audit quality. Journal of Financial Crime, 29(1), 368-388.
Martiningsih, S., & Lastanti, H.S. (2025). The effect of financial performance and corporate governance on tax avoidance with environmental performance as a moderator. Educoretax, 5(1), 21-36.
Mashuri, A.A.S. (2023). Determinants of tax avoidance and audit quality as a moderating variable. Ilomata International Journal of Tax and Accounting, 4(1), 117-127.
McGuire, S.T., Omer, T.C., & Wang, D. (2012). Tax avoidance: Does tax-specific industry expertise make a difference? The Accounting Review, 87(3), 975-1003.
Michael, M., & Widjaja, W. (2024). Understanding tax avoidance: Insights from commissioners, ownership, audit, executives. Jurnal Ilmiah Manajemen, Ekonomi, & Akuntansi (MEA), 8(2), 96-114.
Moradi, J., Karimi, Z., & Salehi, M. (2016). The effect of auditor's industry specialization on audit quality of listed companies in Tehran Stock Exchange. Experimental Accounting Research, 6(21), 143-165. (In Persian).
Palmrose, Z.V. (1988). An analysis of auditor litigation and audit service quality. The Accounting Review, 63(1), 55-73.
Pangaribuan, D., Marundha, A., & Mulyadi, M. (2022). The impact of tax avoidance and audit quality on tax amnesty program. Journal of Management: Small and Medium Enterprises (SMEs), 15(3), 445-464.
Persakis, A., & Kolias, G. (2024). Beyond the balance sheet: Unraveling the impact of accounting conservatism and values on tax avoidance. Journal of Accounting and Taxation, 16(2), 112-128.
Qawqzeh, H.K. (2023). The effect of ownership structure on tax avoidance with audit quality as a moderating variable: Evidence from the ailing economics. Journal of Financial Reporting and Accounting.
Rachmawati Dewi, R., Hartono, S., & Masitoh, E. (2024). The effect of tax avoidance, tax risk, audit tenure, on firm value through financial performance. Nanotechnology Perceptions, 20(6), 50-68.
Rizqia, A., & Lastiati, A. (2021). Audit quality and tax avoidance: The role of independent commissioners and audit committee's financial expertise. Journal of Accounting Auditing and Business, 4(1), 14-31.
Sagala, Y.H.O., Pangaribuan, H., & Siagian, H.L. (2024). The influence of audit quality, company size, profitability, and inventory intensity on tax avoidance in manufacturing companies registered on the IDX in 2020-2022. Jurnal Mantik, 8(1), 111-121.
Salehi, M., Tarighi, H., & Shahri, T.A. (2020). The effect of auditor characteristics on tax avoidance of Iranian companies. Journal of Asian Business and Economic Studies, 27(2), 119-134.
Samadian, H., Seyfipour, R., DamanKeshideh, M., Hadinejad, M., & Keyghobadi, A. (2024). The relationship between economic policy uncertainty and the effective tax rate with tax evasion in Iran using the rotation model and ARCH Markov switching regime change. Journal of Tax Research, 32(61), 219-248. (In Persian).
Seddighi, R. (2020). Auditor quality, earning management and tax avoidance. Accounting and Auditing Research, 12(46), 169-186. (In Persian).
Sharifpour Qashoni, F., & Jabarzadeh Kangarloui, S. (2022). Investigating the effect of conservatism on the relationship between tax avoidance and investment efficiency. Scientific Journal of Modern Research Approaches in Management and Accounting, 7(24), 427-429. (In Persian).
Sulistiyanti, U., & Saputra, A.D. (2020). Determinants of tax avoidance: Evidence from Indonesian mining industry. Journal of Contemporary Accounting, 2(3), 165-174.
Tahilia, A.M.S., Sulistyowati, S., & Wasif, S.K. (2022). The effect of audit committee, audit quality, and accounting conservatism on tax avoidance. Jurnal Akuntansi dan Manajemen, 19(2), 49-62.
Umobong, A.A. (2025). Causality of corporate governance attributes and accounting conservatism: Evidence from Nigeria. International Journal of Research Publication and Reviews, 6(1), 778-796.
Vakilzadeh Roohalamini, M., Azadi Hir, K., & Mohammadi Nodeh, F. (2025). Evaluation of factors affecting audit risk based on factor analysis approach. Journal of Management Accounting and Auditing Knowledge, 15(58), 197-216. (In Persian).
Yahya, A., Asiah, N., & Nurjanah, R. (2023). Tax avoidance in relationship on capital intensity, growth opportunities, financial distress and accounting conservatism. Journal of Business Management and Economic Development, 1(2), 154-165.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار